Wat kan de overheid zelf doen om haar overdreven regelzucht te beteugelen?

In de wetenschap is de “Risico-regel” reflex uitgebreid onderzocht, óók door de overheid zelf!

De eerste 4-6 weken van de COVID aanpak waren goed: we wilden de overvolle IC’s voorkomen. Maar nu we wat verder op weg zijn, lijkt het wel alsof de overheid andere geluiden naast zich neer legt, en alleen informatie die het “eigen gelijk” ondersteunt, toelaat. Het enthousiasme waarmee “ander’ nieuws als fake nieuws wordt weggezet. De zwalkbewegingen over het verplichten van mondkapjes. Het einddoel is om die dingen verplicht te laten gebruiken. Werkt het niet, dan zoeken we wel een andere motivatie (“Dan zijn ze zijn bedoeld om gedrag te beïnvloeden/manipuleren”)

De risico-regel-reflex heeft betrekking op overheidsmaatregelen in reactie op een veiligheidsincident, die kunnen worden gekwalificeerd als:

  1. Disproportioneel (‘schieten met een kanon op een mug’), als een
  2. Averechts werkend middel (‘remedie erger dan de kwaal’), of als een
  3. Vicieuze cirkel (‘als het medicijn niet werkt, wordt de dosis verhoogd’)

De casussen laten zien dat we de neiging hebben om op een risico te reageren door het nemen van maatregelen om het risico te verminderen of weg te nemen, zonder dat de baten en kosten van de maatregelen bewust worden gewogen.

Het klassieke voorbeeld is de aanpak van de legionellabestrijding na een ramp, in 1999, tijdens een bloemententoonstelling in Bovenkarspel. De ramp zelf was ernstig genoeg (32 doden) om overheidsbemoeienis te rechtvaardigen. Echter, al na enige jaren dook het gerucht op dat de inzet van mensen en middelen voor dit ene risico uit de hand was gelopen en ten koste ging van de aanpak van andere, minder zichtbare bedreigingen van veiligheid en gezondheid. Deze geluiden waren met name ook te beluisteren onder medewerkers van de met de bestrijding van de legionella belaste rijksdiensten. Enkele jaren later stelde het RIVM vast dat deze maatregelen inderdaad zeer weinig opleverden.

Maar wat hebben we er NU aan als het RIVM in 2025 zou concluderen dat de COVID-18 maatregelen zwaar overtrokken waren, en zeer weinig effect sorteren?

We hebben er veel méér aan om te onderkennen wat de overheid zou kunnen doen om overdreven maatregelen te voorkomen. Daarvoor hebben we gelukkig een paar goed voorbeelden van:

  1. Leren van HRO’s (High reliable Orgnisations). HRO’s zijn organisaties, waar áls het fout gaat, het ook góed fout gaat!
    Zij hebben (door schade en schande) geleerd wat er nodig is om overreactie en onnodige maatregelen tegen te gaan. Één belangrijke maatregel is om terughoudend te zijn om interpretaties te vereenvoudigen. Dus niet té snel geloven in je eigen gelijk, maar meervoudige “waarheden”toelaten. Dat lijkt op een zwakte van leiderschap, maar dat is het niet. Integendeel, de leider die roept: “Ik weet wel hoe het zit, en al het andere is “fake nieuws”, creëert misschien wel een hoop volgelingen die van angst niet meer zelf een gezond beoordelingsvermogen kunnen hanteren, en blind varen op wat de leiders voorschrijven.
  2. Leren van wat we overheden zélf bij terugkrijgen bij reflectie over eigen handelen. “incidentalisme”, “gulzig bestuur”, “voorzorgcultuur”(Better safe than sorry) en “pech moet weg”.
    Bij het bekend of publiek worden van een risico bestaat de kans dat de Nederlandse overheid, vanuit de gevoelde verantwoordelijkheid voor risicobeheersing, onevenredige maatregelen neemt om het risico verder te beteugelen.

Dempende krachten zijn:

A: Bestuurlijke moed om op basis van feiten te beslissen

B: Inwoners zijn risicorealisten. Deze dempende kracht wordt momenteel nauwelijks benut, of zelfs als fake nieuws brengers “weggezet”. Ik benieuwd hoe de overheid gaat reageren op de risicorealisten uit de gezondheidszorg.

C: Erkenning dat we niet het eeuwige leven hebben. Gaan we op een gegeven moment niet dood aan longontsteking, of een TIA, dan zal het wel COVID-19 kunnen zijn.. MAAR DAT KAN NIET! Daar moeten we de hele wereldeconomie voor platleggen!

D: Het in kaart brengen van de kosten en baten van veiligheidsmaatregelen.
Achteraf presenteert het CBS ons op een historische val van onze onze economie. Maar deze cijfers speelden nagenoeg geen rol bij het platleggen van de economie. Alleen de KLM kon betrekkelijk snel de 1,5 m norm naast zich neerleggen, maar de cultuur en vele andere sectoren mochten dan niet.

Hierbij doe ik een oproep aan de regering van Nederland:
Trek lering uit het verleden, en reflecteer op de neiging om over te reageren. Laat “fuzzy” kennis toe en baseer je niet alleen op informatie uit de eigen “bubble”.
Toon leiderschap! Niet door ongefundeerde daadkracht maar door weloverwogen wijsheid!
Wees transparant over de vermeende schijn van belangenverstrengeling tussen (familie van) bewindslieden en aangetrokken adviseurs. Contracten tussen de overheid en multinationals als geheim betitelen werkt daar niet aan mee.

Bronnen:
Krachten rond de risico-regelreflex beschreven en geillustreerd in 27 voorbeelden (Onderzoek in opdracht van het Ministerie van Binnenlandse zaken en Koninkrijksrelaties. 2015).

Regulering, toezicht en de risico-regel-reflex (Essay, Rijksuniversiteit Groningen, 2014)

Leave a Reply

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

*

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.